Sự phát triển mạnh mẽ của các khu công nghiệp (KCN) tại Việt Nam đang đặt ra thách thức lớn về chất lượng cuộc sống của hàng triệu công nhân do thiếu hụt nghiêm trọng hạ tầng an sinh xã hội, đặc biệt là siêu thị và cửa hàng tiện ích. Nhằm giải quyết vấn đề cấp bách này và đáp ứng nguyện vọng của công nhân, Viện Kiến trúc Quốc gia đã nghiên cứu và đề xuất 6 mẫu thiết kế điển hình cho siêu thị phục vụ công nhân tại 3 quy mô KCN khác nhau. Đề xuất này nhằm mục đích nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người lao động, góp phần ổn định quan hệ lao động và thúc đẩy phát triển bền vững các KCN. Hội đồng nghiệm thu đánh giá đề tài có ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhưng cũng góp ý cần phân định rõ ràng hơn giữa siêu thị và cửa hàng tiện ích, cùng các điều chỉnh về quy hoạch, vị trí xây dựng và thiết kế để phù hợp thực tiễn hơn.
Nâng tầm chất lượng sống người lao động: Nhiệm vụ chiến lược cho phát triển bền vững
Bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa quốc gia chứng kiến sự bùng nổ của hệ thống khu công nghiệp (KCN) tại Việt Nam, với hơn 420 KCN hiện hữu, thu hút hàng triệu nguồn nhân lực lao động.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hồ Chí Quang, Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, nhấn mạnh ý nghĩa nhân văn sâu sắc của đề tài nghiên cứu.
Dự báo của Bộ Xây dựng chỉ ra rằng, đến năm 2025, Việt Nam sẽ có khoảng 4,5 – 5 triệu công nhân, với 60 – 70% trong số đó sinh sống và làm việc tập trung tại các KCN trọng điểm như Bình Dương, Đồng Nai, Bắc Ninh, Bắc Giang. Đáng chú ý, hạ tầng an sinh xã hội cho người lao động, đặc biệt là mạng lưới siêu thị và cửa hàng tiện ích trong hoặc cận KCN, vẫn còn phát triển trì trệ, thiếu quy hoạch chiến lược và đầu tư đồng bộ.
Kết quả khảo sát từ nhóm nghiên cứu Viện Kiến trúc Quốc gia cho thấy, xấp xỉ 70% KCN hiện tại chưa trang bị các công trình siêu thị hay cửa hàng tiện ích cố định cho công nhân. Điều này buộc người lao động phải di chuyển ra bên ngoài KCN để mua sắm nhu yếu phẩm, hoặc phụ thuộc vào các chợ tạm, hàng rong, kéo theo nhiều hệ lụy về vệ sinh an toàn thực phẩm và biến động giá cả.
Hầu hết các siêu thị hiện có trong KCN đều là các cơ sở nhỏ lẻ, bố trí tự phát, thiếu quy hoạch chức năng bài bản, kho lạnh không đảm bảo, luồng lưu thông hàng hóa và khách hàng chồng chéo, đồng thời chưa đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về phòng cháy chữa cháy, an toàn thực phẩm và quy trình vận hành.
Mặt khác, sự vắng mặt của các Tiêu chuẩn/Quy chuẩn Việt Nam (TCVN/QCVN) chuyên biệt cho siêu thị phục vụ công nhân đã gây ra tình trạng triển khai thiếu đồng bộ, manh mún, và khó khăn trong việc nhân rộng mô hình hiệu quả.
Khảo sát năm 2023 của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho thấy, hơn 80% công nhân bày tỏ nguyện vọng về sự hiện diện của siêu thị và cửa hàng tiện ích ngay tại KCN hoặc gần các khu nhà ở của họ.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Thành Công, Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, chia sẻ ý kiến chuyên sâu về đề tài.
Do đó, việc nghiên cứu và ban hành các mẫu thiết kế điển hình cho siêu thị, cửa hàng tiện ích phục vụ công nhân KCN trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Điều này không chỉ hướng tới nâng cao chất lượng đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động, mà còn đóng vai trò then chốt trong việc ổn định quan hệ lao động, tối ưu hóa năng suất, và thúc đẩy sự phát triển bền vững của các KCN tại Việt Nam.
Cụ thể hóa Quyết định số 655/QĐ-TTg ngày 12/5/2017 về việc phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng các thiết chế của công đoàn tại các KCN, khu chế xuất” (được sửa đổi, bổ sung bởi Quyết định số 1729/QĐ-TTg ngày 4/11/2020), Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ Xây dựng nhiệm vụ phê duyệt các mẫu thiết kế điển hình cho nhà ở, nhà trẻ, siêu thị và các công trình văn hóa, thể thao thuộc thiết chế công đoàn tại KCN, khu chế xuất, đảm bảo phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, đặc điểm văn hóa và nhu cầu của đoàn viên, công nhân lao động.
Đề xuất 6 Mẫu Thiết Kế Điển Hình Cho 3 Quy Mô Siêu Thị Khác Nhau
Dựa trên kết quả khảo sát thực tiễn, cùng với các văn bản pháp lý quan trọng như Quyết định số 1371/2004/QĐ-BTM về quy chế siêu thị và trung tâm thương mại, và Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế, nhóm nghiên cứu của Viện Kiến trúc Quốc gia đã đề xuất ba mô hình siêu thị được phân loại theo quy mô.
Cụ thể, ba mô hình được phân loại như sau: Thứ nhất, mô hình cho KCN có hơn 10.000 công nhân, với diện tích kinh doanh vượt 5.000m². Thứ hai, mô hình cho KCN từ 5.000 đến 10.000 công nhân, yêu cầu diện tích kinh doanh trên 2.000m². Thứ ba, mô hình cho KCN dưới 5.000 công nhân, với diện tích kinh doanh tối thiểu 500m².
Về quy hoạch tổng mặt bằng, nhóm nghiên cứu kiến nghị ưu tiên bố trí quỹ đất chuyên biệt trong KCN cho các công trình thương mại dịch vụ phục vụ công nhân, đồng thời xem xét phân bổ không gian riêng để phát triển hệ thống siêu thị và cửa hàng tiện ích.
Đối với hạ tầng, cần thiết phải đảm bảo hệ thống giao thông nội bộ được kết nối thông suốt, tạo sự thuận tiện tối đa cho người lao động khi di chuyển từ khu vực sản xuất, khu nhà ở đến các siêu thị và cửa hàng tiện ích để mua sắm.
Về mặt kiến trúc, các mẫu thiết kế phải đảm bảo tính phù hợp với điều kiện tự nhiên, bối cảnh kinh tế – xã hội và đậm đà bản sắc văn hóa địa phương. Thiết kế mặt ngoài công trình cần đạt được sự hài hòa giữa vật liệu, màu sắc và các chi tiết trang trí, đồng thời phải hòa nhập một cách tinh tế với cảnh quan khu vực, thể hiện đúng chức năng của công trình.
Ba mẫu thiết kế điển hình, tương ứng với ba quy mô siêu thị khác biệt, được đề xuất.
Các công trình siêu thị và cửa hàng tiện ích phục vụ công nhân KCN được phân loại là công trình cấp III, có chiều cao từ 1 đến 3 tầng. Cấu trúc công trình bao gồm ba khối chức năng chủ đạo: khối kinh doanh – dịch vụ thương mại; khối hành chính, phụ trợ và kỹ thuật; cùng với khu vực bãi đỗ xe, bãi logistics, sân vườn và cây xanh.
Đối với mật độ xây dựng, diện tích chiếm đất của công trình siêu thị và các hạng mục có mái che khác không vượt quá 40%. Phần diện tích còn lại, chiếm trên 60%, sẽ dành cho sân bãi, khu vực logistics, kho hàng và không gian xanh.
Nhóm nghiên cứu đã trình bày 6 mẫu thiết kế điển hình, phân bổ cho ba quy mô siêu thị khác nhau. Cụ thể, hai mẫu thiết kế dành cho KCN có trên 10.000 công nhân, với diện tích kinh doanh hơn 5.000m², được tối ưu hóa để cung cấp đa dạng hàng hóa và dịch vụ, đáp ứng hiệu quả nhu cầu mua sắm quy mô lớn. Các mẫu này đặc biệt phù hợp với các KCN lớn, tập trung đông đảo người lao động tại khu vực miền Nam và miền Bắc.
Tiếp theo, hai mẫu thiết kế được phát triển cho KCN có từ 5.000 đến 10.000 công nhân, với diện tích kinh doanh trên 2.000m², thích hợp cho các KCN quy mô trung bình tại miền Bắc và miền Trung. Cuối cùng, hai mẫu thiết kế dành cho KCN dưới 5.000 công nhân, diện tích trên 500m², phù hợp với các KCN nhỏ, có mật độ lao động thấp ở miền Nam và miền Bắc.
Thống Nhất Phân Định Rõ Ràng Giữa Siêu Thị và Cửa Hàng Tiện Ích
Nhìn chung, các thành viên Hội đồng tư vấn nghiệm thu đã đồng thuận đánh giá nhiệm vụ thiết kế điển hình được trình bày một cách khoa học, minh bạch, với đầy đủ cơ sở pháp lý, đáp ứng mọi yêu cầu của Bộ Xây dựng về chất lượng, số lượng và tiến độ. Tuy nhiên, Hội đồng cũng đưa ra một số góp ý quý báu nhằm hỗ trợ nhóm nghiên cứu hoàn thiện hơn nữa các mẫu thiết kế điển hình.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Lê Thị Bích Thuận nhấn mạnh rằng siêu thị và cửa hàng tiện ích là hai loại hình công trình có tính chất và quy mô riêng biệt.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Lê Thị Bích Thuận, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đô thị và Phát triển Hạ tầng, đã chỉ ra rằng “siêu thị” và “cửa hàng tiện ích” vốn là hai loại hình công trình có tính chất và quy mô khác biệt. Do đó, cần thiết phải điều chỉnh tên gọi của đề án, đồng thời phân định rõ ràng giữa thiết kế dành cho siêu thị và cửa hàng tiện ích.
Bên cạnh đó, TS.KTS Lê Thị Bích Thuận cũng khuyến nghị nhóm nghiên cứu bổ sung nội dung về sự tuân thủ quy hoạch xây dựng và quy hoạch chuyên ngành đối với các công trình siêu thị; làm rõ tỷ lệ tham gia của các nhà đầu tư (tư nhân và nhà nước) vào việc xây dựng siêu thị, cửa hàng tiện ích trong KCN; và xem xét việc tích hợp giải pháp sử dụng tấm pin năng lượng mặt trời trên mái.
Cùng quan điểm, Thạc sĩ, Kiến trúc sư Trần Thanh Ý, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quy hoạch và Phát triển Đô thị, cũng khẳng định rằng siêu thị và cửa hàng tiện lợi là hai loại hình công trình có sự khác biệt rõ rệt về quy mô, diện tích xây dựng và đối tượng phục vụ.
Vì vậy, ThS.KTS Trần Thanh Ý đề xuất mở rộng nghiên cứu sang giai đoạn tiếp theo để xây dựng các mẫu thiết kế điển hình cho loại hình cửa hàng tiện ích và siêu thị mini.
Thạc sĩ, Kiến trúc sư Trịnh Quang Minh, Phó Trưởng ban Quản lý Dự án Công đoàn (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam), đề nghị nhóm nghiên cứu đặc biệt chú trọng đến sự phù hợp của vị trí xây dựng siêu thị với quy hoạch tổng thể; đồng thời xem xét tính cập nhật của khái niệm “thiết chế công đoàn” trong bối cảnh thực tế hiện nay.
Thạc sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Quốc Hoàng, Chủ nhiệm đề tài, đã nghiêm túc tiếp thu toàn bộ ý kiến đóng góp từ Hội đồng nghiệm thu.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Thành Công, Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, khuyến nghị nhóm nghiên cứu xem xét các vấn đề sau: tránh quy định cứng nhắc tông màu vàng – xanh (dựa theo logo Công đoàn) trong thiết kế công trình, thay vào đó nên linh hoạt trong nhận diện thương hiệu nhằm tối ưu hóa khả năng thu hút nguồn lực xã hội hóa; đồng thời bổ sung sơ đồ và hướng dẫn về cách tổ hợp/biến đổi các module để đảm bảo tính ứng dụng linh hoạt trên các địa hình phức tạp.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Trịnh Hồng Việt, Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, nhấn mạnh sự cần thiết của việc xem xét kỹ lưỡng vị trí xây dựng siêu thị; đồng thời đề nghị điều chỉnh các nội dung trong đề tài sao cho phù hợp nhất với tình hình thực tiễn.
Các thành viên khác trong Hội đồng cũng đã đóng góp nhiều ý kiến giá trị, bao gồm: tiếp cận đề án theo hướng đô thị công nghiệp, tránh việc xây dựng siêu thị trực tiếp trong KCN; ưu tiên lựa chọn vị trí siêu thị thuận tiện nhất cho công nhân; nghiên cứu tỷ lệ hàng hóa phù hợp với nhu cầu cụ thể của đối tượng công nhân; điều chỉnh thiết kế bãi đỗ xe siêu thị sao cho đồng bộ với bãi đỗ xe KCN; và xem xét điều chỉnh quy mô, chức năng siêu thị để đáp ứng sát với thực tế.
Hội đồng nghiệm thu đã thống nhất đánh giá đề tài đạt 32,2 điểm, xếp loại Khá.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hồ Chí Quang, Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, khẳng định đề tài mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, đóng góp vào việc giải quyết những vấn đề cấp bách cho công nhân tại các KCN. Viện trưởng đặc biệt lưu ý nhóm nghiên cứu cần xem xét kỹ lưỡng vị trí xây dựng siêu thị để đảm bảo sự hài hòa với quy hoạch chung và tối ưu hóa khả năng đáp ứng nhu cầu của người lao động.
Đại diện nhóm nghiên cứu, Thạc sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Quốc Hoàng, Trưởng phòng Quản lý Khoa học Kỹ thuật và Dữ liệu (Viện Kiến trúc Quốc gia), đã cam kết nghiêm túc tiếp thu toàn bộ các ý kiến đóng góp nhằm chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện nhiệm vụ thiết kế điển hình trước khi trình nghiệm thu cấp Bộ. Kết thúc phiên họp, Hội đồng nghiệm thu đã thống nhất chấm đề tài đạt 32,2 điểm, xếp loại Khá.
