Hệ thống cây xanh, công viên và thủy vực đóng vai trò thiết yếu tại Hà Nội trong việc cải thiện vi khí hậu, giảm ô nhiễm, hấp thụ carbon và nâng cao chất lượng sống, được coi là "lá phổi xanh" của thành phố. Hà Nội hiện quản lý một hệ thống cây xanh đô thị khổng lồ và đa dạng, với hơn 100 loài cây đường phố, do Sở Xây dựng và các xã, phường cùng chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, công tác quản lý đang đối mặt với nhiều thách thức như cây già cỗi tiềm ẩn nguy cơ, thiếu quy định cụ thể cho cây cổ thụ, sự thiếu đồng bộ với phát triển hạ tầng, tình trạng xâm hại cây và phương pháp quản lý còn truyền thống. Trước thực trạng này, Sở Xây dựng đã đề xuất các giải pháp như hoàn thiện khung pháp lý, phân cấp rõ ràng, tăng cường bảo tồn và nghiên cứu phát triển mảng xanh theo chiều đứng, hướng tới xây dựng Thủ đô xanh, thông minh và bền vững.
Đại diện Sở Xây dựng Hà Nội khẳng định, trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa cấp tập và mật độ dân số không ngừng tăng cao, hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa cùng các thủy vực đóng vai trò then chốt trong việc cải thiện vi khí hậu, giảm thiểu ô nhiễm không khí, hấp thụ carbon dioxide, đồng thời hạn chế đáng kể hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, từ đó nâng cao chất lượng sống và sức khỏe tổng thể của cộng đồng dân cư.
Vượt xa giá trị thẩm mỹ, mảng xanh đô thị được ví như “lá phổi xanh” thiết yếu của thành phố, không chỉ kiến tạo cảnh quan mà còn góp phần quan trọng vào việc duy trì đa dạng sinh học, đồng thời cung cấp các không gian công cộng lý tưởng cho sinh hoạt và giải trí của người dân.
Cây xanh đô thị đóng vai trò thiết yếu, không chỉ kiến tạo cảnh quan mà còn là “lá phổi xanh” của thành phố.
Về phương diện quản lý, thống kê từ các tuyến đường, phố thuộc 126 xã, phường cho thấy, Hà Nội hiện đang giám sát và duy trì một hệ thống cây xanh khổng lồ, bao gồm khoảng 4,18 triệu m² thảm cỏ, cây mảng, hàng rào, hoa lưu niên và cây cảnh; 232.672 cây cảnh trồng đơn lẻ hoặc theo khóm; xấp xỉ 372.606 cây bóng mát; cùng gần 400.000 cây thuộc các loài như keo, bạch đàn, tràm.
Đáng chú ý, khối lượng cây xanh do Sở Xây dựng Hà Nội trực tiếp chịu trách nhiệm quản lý và duy trì bao gồm: Công viên Thủ Lệ; hơn 2,49 triệu m² thảm cỏ, cây mảng, hàng rào và hoa lưu niên; 175.148 cây cảnh; 223.767 cây bóng mát; cùng với khoảng 400.000 cây keo, bạch đàn, tràm. Ngoài ra, Sở còn đảm nhiệm công tác chăm sóc và quản lý 563 cá thể chim, thú.
Phần còn lại của hệ thống cây xanh, công viên và vườn hoa được phân cấp cho UBND các xã, phường quản lý, bao gồm 291 trên tổng số 292 công viên, vườn hoa; hơn 1,68 triệu m² thảm cỏ, cây mảng; 57.524 cây cảnh; và 148.839 cây bóng mát.
Đặc biệt, hệ thống cây xanh đường phố tại Hà Nội nổi bật với sự đa dạng phong phú, gồm hơn 100 loài cây. Trong số đó, 25 loài được xem là cây xanh truyền thống với số lượng lớn, điển hình như sấu, bằng lăng, hoa sữa, xà cừ, sao đen, phượng, sưa đỏ, long não, lát hoa, muồng… Những loài cây này đã và đang gắn bó mật thiết, định hình nên diện mạo đặc trưng của đô thị Hà Nội qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, đại diện Sở Xây dựng Hà Nội cũng thẳng thắn thừa nhận và chỉ ra nhiều hạn chế, tồn tại cố hữu trong công tác quản lý hệ thống cây xanh đô thị.
Nhiều cây bóng mát dọc các tuyến phố trọng yếu đã đến giai đoạn già cỗi, xuất hiện tình trạng cong nghiêng, sâu mục, tiềm ẩn nguy cơ cao gây mất an toàn giao thông và cấp thiết phải được thay thế theo đúng quy hoạch đã định.
Đáng lưu tâm, công tác chăm sóc và bảo tồn các cây cổ thụ, cây di sản, hay những cây có giá trị lịch sử – văn hóa đặc biệt, hiện vẫn chưa được định hướng bởi các hướng dẫn và quy định cụ thể.
Ngoài ra, quá trình cải tạo, chỉnh trang vỉa hè và phát triển hạ tầng kỹ thuật chưa thể hiện sự đồng bộ cần thiết với hệ thống cây xanh. Sự hiện diện của các công trình ngầm đã tác động tiêu cực đến bộ rễ, làm suy yếu khả năng chống chịu của cây trước mưa bão. Đồng thời, tình trạng xâm hại cây xanh như đóng đinh, trám gốc, chặt rễ, hay đổ hóa chất vẫn còn diễn ra một cách phổ biến.
Phương pháp quản lý cây xanh hiện hành còn nặng về truyền thống, chưa tích cực ứng dụng công nghệ tiên tiến. Hơn nữa, cơ chế phối hợp giữa các cấp quản lý vẫn còn tồn tại tình trạng chồng chéo, thiếu nhất quán.
Đối với hệ thống công viên, vườn hoa, nhiều không gian vẫn chưa được đầu tư đồng bộ về cảnh quan và tiện ích; sự thiếu hụt dịch vụ phù hợp dẫn đến phát sinh các hàng quán tự phát; thêm vào đó, quỹ đất dành cho phát triển công viên còn hạn chế, khiến việc xã hội hóa đầu tư gặp nhiều thách thức.
Trước thực trạng này, Sở Xây dựng Hà Nội đã đề xuất một loạt giải pháp then chốt: tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quản lý cây xanh đô thị; thực hiện phân cấp, phân quyền một cách minh bạch và rõ ràng hơn; ban hành danh mục cây trồng tối ưu cho từng tuyến phố và khu vực cụ thể; tăng cường các biện pháp bảo tồn cây cổ thụ, cây di sản. Đồng thời, Sở kiến nghị nghiên cứu và triển khai các giải pháp phát triển mảng xanh theo chiều đứng, nhằm thích ứng hiệu quả với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu xây dựng Thủ đô Hà Nội xanh, thông minh và bền vững.
