Bộ Chính trị đã chỉ đạo Bộ Giao thông vận tải (GTVT) khẩn trương hoàn thiện Đề án chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam để xem xét trong năm 2023. Dự án có chiều dài hơn 1.500 km, kết nối Hà Nội – TP.HCM với tốc độ khai thác 320km/h, chuyên vận tải hành khách và có tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 58,7 tỷ USD, trong đó 80% từ ngân sách nhà nước. Bộ GTVT ưu tiên phương án xây dựng tuyến đường sắt mới chuyên biệt cho hành khách và nâng cấp tuyến hiện hữu để vận chuyển hàng hóa. Nhiều đối tác quốc tế như Tây Ban Nha, Nhật Bản, Pháp và Ngân hàng Thế giới đã thể hiện sự quan tâm mạnh mẽ đến việc hợp tác đầu tư và khai thác dự án này. Dù đối mặt với thách thức tài chính lớn và các tranh luận về phương án khai thác, dự án được xác định là ưu tiên đầu tư chiến lược, với mục tiêu khởi công các gói thầu đầu tiên vào khoảng năm 2028-2029.
Bộ Chính trị đã chỉ đạo Ban cán sự Đảng Bộ Giao thông vận tải (GTVT) khẩn trương hoàn thiện Đề án Chủ trương đầu tư xây dựng tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, nhằm trình Bộ Chính trị xem xét và ban hành quyết định theo đúng chương trình công tác đã đề ra cho năm 2023.
Theo nội dung kết luận quan trọng này, ưu tiên hàng đầu của Bộ GTVT là hoàn thành Đề án chủ trương đầu tư dự án đường sắt chiến lược trong năm nay. Đây sẽ là nền tảng thiết yếu để triển khai các giai đoạn tiếp theo, bao gồm việc trình Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư, lập báo cáo khả thi chi tiết, xác định cơ cấu nguồn vốn và hoạch định tiến độ triển khai cụ thể.
Theo bản tờ trình của Bộ GTVT, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam có chiều dài hơn 1.500 km, kết nối hai trung tâm kinh tế lớn là Hà Nội và TP.HCM, đi qua 20 tỉnh, thành phố. Tuyến đường sắt được thiết kế cho tốc độ chạy tàu 350km/h, tốc độ khai thác thương mại 320km/h, chuyên biệt phục vụ vận tải hành khách. Tổng mức đầu tư dự kiến là 58,7 tỷ USD. Giai đoạn 1 (2020-2032) sẽ tập trung đầu tư các đoạn Hà Nội – Vinh và TP.HCM – Nha Trang, với tổng vốn 24,7 tỷ USD. Giai đoạn 2 (2032-2050) sẽ hoàn thiện đoạn kết nối Vinh – Nha Trang, ước tính 34 tỷ USD. Đáng chú ý, 80% tổng vốn đầu tư sẽ được cấp từ ngân sách nhà nước, phần còn lại kêu gọi từ nguồn vốn xã hội hóa. Dự án dự kiến sẽ ghi nhận thua lỗ trong khoảng 10-12 năm đầu tiên đi vào khai thác.
Tây Ban Nha thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến việc hợp tác đầu tư và vận hành dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam của Việt Nam. Ảnh minh họa hệ thống tàu điện tại Tây Ban Nha. Nguồn: Cty RENFE
Bộ GTVT đã đưa ra lựa chọn phương án đầu tư sau khi tiến hành phân tích kỹ lưỡng 3 kịch bản chính: 1) Nâng cấp hệ thống đường sắt hiện hữu, nhưng vẫn duy trì đường đơn; 2) Cải tạo đường sắt hiện có thành đường đôi, khổ ray 1.435mm, khai thác kết hợp cả tàu khách và tàu hàng; 3) Xây dựng tuyến đường sắt mới chuyên biệt cho tàu khách và nâng cấp đường sắt hiện hữu để phục vụ vận tải hàng hóa.
Trước đó, khi đề cập đến ưu tiên đầu tư cho tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, lãnh đạo Bộ GTVT đã thông tin với báo chí rằng giai đoạn từ nay đến năm 2025 sẽ tập trung nguồn vốn cho việc hoàn thiện mạng lưới đường bộ cao tốc Bắc – Nam. Giai đoạn tiếp theo sẽ dành ưu tiên cho dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, với mục tiêu phấn đấu khởi công gói thầu đầu tiên của các đoạn Hà Nội – Vinh và Nha Trang – TP.HCM vào khoảng năm 2028-2029.
Trong số 3 kịch bản được đề xuất, Bộ GTVT nhận định rằng kịch bản thứ nhất chỉ đáp ứng được nhu cầu trước mắt. Kịch bản thứ hai sẽ gặp khó khăn trong việc khai thác tàu tốc độ cao do sự kết hợp giữa vận tải hành khách và hàng hóa, đồng thời đối mặt với chi phí giải phóng mặt bằng khổng lồ vì đi qua nhiều đô thị đông dân cư. Vì vậy, Bộ GTVT đã nghiêng về kịch bản thứ ba, tức là đầu tư một tuyến đường sắt hoàn toàn mới dành riêng cho tàu khách và cải tạo tuyến đường hiện hữu để chuyên chở hàng hóa, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển trong tương lai và phù hợp với xu hướng tiên tiến trên thế giới về tách biệt vận tải khách và hàng.
Sức Hút Từ Dự Án Đường Sắt Tốc Độ Cao Bắc – Nam: Đối Tác Quốc Tế Đẩy Mạnh Hợp Tác
Mặc dù dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam vẫn đang trong giai đoạn xem xét chủ trương, nhiều đối tác nước ngoài đã thể hiện sự quan tâm mạnh mẽ và mong muốn được hợp tác đầu tư, khai thác dự án trọng điểm này với Việt Nam. Trong số đó có Tây Ban Nha, Nhật Bản, Pháp, và Ngân hàng Thế giới (WB). Chỉ riêng từ tháng 12/2022 đến nay, đại diện ngoại giao của các quốc gia và tổ chức này đã liên tục có các buổi làm việc với lãnh đạo Bộ GTVT, bày tỏ sự chú ý đặc biệt đến siêu dự án này.
Đáng chú ý, Tây Ban Nha sở hữu hệ thống đường sắt tốc độ cao lớn thứ hai thế giới (chỉ sau Trung Quốc); Nhật Bản nổi tiếng với công nghệ đường sắt cao tốc hàng đầu toàn cầu và đã hỗ trợ Việt Nam trong công tác nghiên cứu dự án suốt nhiều năm qua; Pháp hiện đang hỗ trợ Việt Nam xây dựng tuyến đường sắt đô thị Nhổn – ga Hà Nội, và cũng là quốc gia đã xây dựng tuyến đường sắt Bắc – Nam hiện hữu cách đây hơn một thế kỷ. Trong khi đó, đại diện WB cam kết phối hợp chặt chẽ với Bộ GTVT để cùng tìm kiếm các đối tác tiềm năng và trao đổi chi tiết hơn về dự án.
Trong các buổi làm việc với đối tác quốc tế, lãnh đạo Bộ GTVT đã khẳng định Việt Nam luôn rộng mở hoan nghênh và khuyến khích các quốc gia hỗ trợ, chia sẻ kinh nghiệm quý báu trong việc đầu tư và vận hành đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam.
Tại một trong các cuộc họp quan trọng, Thứ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Danh Huy cho biết, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam được xác định là ưu tiên đầu tư chiến lược theo quy hoạch, với tổng kinh phí dự kiến khoảng 60 tỷ USD. Theo ông Huy, Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi của dự án đã được Bộ GTVT trình Thủ tướng Chính phủ từ năm 2019 và hiện đang được Hội đồng Thẩm định Nhà nước tiến hành thẩm định. Sau khi có kết quả thẩm định, Bộ GTVT sẽ hoàn thiện báo cáo để trình cấp thẩm quyền xem xét và phê duyệt chủ trương đầu tư. Tiếp theo đó, Bộ GTVT sẽ đề xuất phương án hợp tác cụ thể với các quốc gia về thiết kế, công nghệ, thi công và quản lý khai thác.
Thách Thức Tài Chính: Bài Toán 60 Tỷ USD Của Tuyến Đường Sắt Bắc – Nam
Sau quá trình thẩm tra độc lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi của Bộ GTVT, đơn vị tư vấn đã đề xuất phương án đầu tư thứ hai. Phương án này được đánh giá là tối ưu hóa việc khai thác hạ tầng đầu tư và phù hợp với bối cảnh kinh tế – xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, đơn vị tư vấn cũng kiến nghị điều chỉnh tốc độ chạy tàu khách lên 225km/h, đồng thời điều chỉnh hướng tuyến để tránh các khu dân cư đông đúc, với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 61,6 tỷ USD.
Về mục tiêu đầu tư, vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh việc liệu tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam nên khai thác riêng biệt cho tàu khách hay kết hợp cả tàu khách và tàu hàng. Trong khi Bộ GTVT đề xuất xây dựng tuyến đường sắt mới theo định hướng hiện đại hóa hoàn toàn và cải tạo tuyến cũ để chuyên chở hàng hóa, Bộ Kế hoạch & Đầu tư lại định hướng cân nhắc sự phù hợp với bối cảnh kinh tế quốc gia, tận dụng tối đa hạ tầng để khai thác kết hợp hai loại hình vận tải.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Xuân Phong, Chủ tịch Hội Kinh tế và Vận tải đường sắt Việt Nam, việc đầu tư tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ và cần nghiên cứu, tính toán kỹ lưỡng các kịch bản đầu tư. Tuy nhiên, do dự án này có thời gian xây dựng kéo dài hàng chục năm, việc thông qua chủ trương đầu tư trước mắt là yếu tố then chốt để làm cơ sở cho các nghiên cứu khả thi chi tiết, từ đó phác họa một bức tranh toàn diện hơn về dự án.
Liên quan đến bài toán vốn đầu tư, ông Phong nhận định rằng con số tổng vốn lên tới 60 tỷ USD có vẻ lớn. Tuy nhiên, trong tổng số này, phần chi cho hạ tầng và thiết bị chỉ chiếm khoảng 46 tỷ USD, còn lại là các chi phí khác. Nếu dự án được triển khai trong 25 năm, vốn bố trí trung bình mỗi năm sẽ chưa đến 2 tỷ USD, một con số mà nền kinh tế Việt Nam hoàn toàn có thể cân đối và trang trải được.
