Phân định rạch ròi: Chính sách nhà ở xã hội và quyền ưu tiên cho người khuyết tật
Gia đình chị Nguyễn Thị Vân tại Hà Nội đã nhiều năm đối mặt với điều kiện sống chật chội, khó khăn trong việc chăm sóc người con khuyết tật.
Cơ chế xét duyệt nhà ở xã hội đã được hoàn thiện thông qua Nghị định 100/2024/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 54/2026/NĐ-CP.
Chị Vân bày tỏ sự trăn trở về việc liệu pháp luật hiện hành có dành quyền ưu tiên cho cha mẹ của người khuyết tật trong quá trình mua nhà ở xã hội hay không.
“Trích lời chị Vân, ‘Nghị định 100/2024/NĐ-CP, cùng với các sửa đổi, bổ sung của Nghị định 54/2026/NĐ-CP, đã thiết lập thứ tự ưu tiên cho việc mua nhà ở xã hội. Với gia đình tôi có con là người khuyết tật, tôi muốn hỏi liệu cha mẹ của người khuyết tật có được xếp vào nhóm đối tượng ưu tiên khi nộp hồ sơ mua nhà ở xã hội không?'”
Phản hồi về thắc mắc này, đại diện Bộ Xây dựng đã làm rõ: Theo điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở năm 2023, nguyên tắc thực hiện chính sách hỗ trợ nhà ở xã hội được quy định cụ thể: “Khi một đối tượng đủ điều kiện hưởng nhiều chính sách hỗ trợ, họ sẽ được hưởng chính sách có mức hỗ trợ cao nhất. Đối với các trường hợp có cùng tiêu chuẩn và điều kiện, thứ tự ưu tiên hỗ trợ sẽ áp dụng cho: Người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ, người khuyết tật, người được bố trí tái định cư dưới hình thức mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội, và nữ giới.”
Do đó, dựa trên quy định này, người khuyết tật được xác định là nhóm đối tượng ưu tiên trong quá trình xét duyệt hồ sơ mua, thuê mua nhà ở xã hội.
Tuy nhiên, pháp luật về nhà ở hiện hành chỉ áp dụng quyền ưu tiên này cho chính bản thân người khuyết tật, không mở rộng sang cha mẹ hay người thân của họ.
Vì vậy, nếu cha hoặc mẹ là người đứng tên trong hồ sơ đăng ký mua nhà ở xã hội, việc có con là người khuyết tật sẽ không tự động tạo ra quyền ưu tiên trong quá trình xét duyệt. Hồ sơ sẽ được đánh giá dựa trên các điều kiện và tiêu chí chung áp dụng cho tất cả người mua nhà ở xã hội.
Chia sẻ quan điểm với phóng viên Báo Xây dựng, ông Nguyễn Việt Hưng, chuyên gia pháp lý và Giám đốc Công ty Luật Việt Hưng, đã cung cấp những phân tích sâu sắc từ cả khía cạnh pháp luật lẫn chính sách an sinh xã hội.
Theo ông Hưng, để giải đáp tường tận thắc mắc của chị Nguyễn Thị Vân, việc nắm rõ cấu trúc pháp lý của Luật Nhà ở 2023 là điều kiện tiên quyết.
Ông Hưng chỉ ra rằng, một thực trạng phổ biến hiện nay là sự nhầm lẫn giữa hai khái niệm riêng biệt: “Đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội” và “Đối tượng được ưu tiên khi xét duyệt hồ sơ nhà ở xã hội.”
Điều 76 Luật Nhà ở 2023 liệt kê 12 nhóm đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội do Nhà nước quy định. Các nhóm này bao gồm: người có công với cách mạng, hộ nghèo, hộ cận nghèo, người thu nhập thấp ở đô thị, công nhân, người lao động, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang cùng một số nhóm đặc thù khác.
Điều đáng lưu ý là Điều 76 không hề xác định “hộ gia đình có người khuyết tật” là một nhóm đối tượng riêng biệt có quyền thụ hưởng chính sách nhà ở xã hội.
Ông Hưng nhấn mạnh, “Điều này đồng nghĩa với việc, để có thể mua nhà ở xã hội, người khuyết tật hoặc gia đình có người khuyết tật vẫn cần phải nằm trong một trong các nhóm đối tượng được Điều 76 quy định, đồng thời phải thỏa mãn các điều kiện về nhà ở và thu nhập theo Điều 78 Luật Nhà ở 2023.”
Chỉ khi đã hoàn thành các điều kiện để được tham gia xét duyệt, các cơ quan có thẩm quyền mới tiến hành áp dụng cơ chế ưu tiên theo Điều 79 Luật Nhà ở 2023.
Ưu tiên dành cho người khuyết tật: Cha mẹ không đương nhiên được hưởng
Phân tích của ông Hưng về điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở 2023 như sau: Đây là quy định nhằm xác định thứ tự ưu tiên xét duyệt đối với các hồ sơ đáp ứng đồng thời các tiêu chuẩn và điều kiện theo luật định.
Điểm cốt yếu cần nhấn mạnh là điều khoản này chỉ xác định quyền ưu tiên cho “người khuyết tật”, không bao gồm “cha mẹ của người khuyết tật”, “người giám hộ của người khuyết tật” hay “hộ gia đình có người khuyết tật”.
Tuân theo nguyên tắc áp dụng pháp luật hành chính, các cơ quan Nhà nước chỉ được phép hành động trong khuôn khổ luật định. Vì lẽ đó, không thể suy diễn hay mở rộng phạm vi đối tượng ưu tiên ngoài những trường hợp đã được Luật Nhà ở quy định rõ ràng.
Ông Hưng khẳng định: “Do đó, trong trường hợp cha hoặc mẹ là chủ thể đứng tên hồ sơ mua nhà ở xã hội, sự hiện diện của người con khuyết tật không tạo ra quyền ưu tiên đặc biệt trong quá trình xét duyệt. Đây cũng là nội dung đã được Bộ Xây dựng chính thức phúc đáp công dân.”
Khi Báo Xây dựng đặt vấn đề về việc liệu hoàn cảnh đặc thù của một hộ gia đình có người khuyết tật (không phải người đứng tên hồ sơ) có được xem xét hay không, ông Hưng cho rằng vấn đề này cần được nhìn nhận từ hai khía cạnh: pháp lý và chính sách.
Về phương diện pháp lý, hệ thống luật pháp hiện hành chưa có bất kỳ quy định nào cho phép chuyển giao quyền ưu tiên từ người khuyết tật sang cha mẹ hoặc các thành viên khác trong hộ gia đình.
Điều này ngụ ý rằng, nếu người đứng tên hồ sơ không thuộc nhóm đối tượng ưu tiên theo điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở 2023, thì việc trong gia đình có người khuyết tật hiện chưa được coi là căn cứ pháp lý để cộng điểm, nâng thứ tự xét duyệt hay áp dụng một cơ chế ưu tiên đặc biệt.
Tuy nhiên, ông Hưng nhấn mạnh, khi xét rộng hơn trong toàn bộ hệ thống pháp luật Việt Nam, các chính sách dành cho người khuyết tật không chỉ tập trung vào bản thân cá nhân người khuyết tật mà còn mở rộng đến việc đảm bảo một môi trường sống phù hợp cho họ.
Cụ thể, Điều 4 Luật Người khuyết tật năm 2010 đã quy định rõ: Nhà nước có trách nhiệm ban hành các chính sách nhằm tạo điều kiện cho người khuyết tật thực hiện quyền bình đẳng về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; hỗ trợ họ hòa nhập cộng đồng; đồng thời đảm bảo khả năng tiếp cận các công trình xây dựng, nhà ở, hệ thống giao thông và các dịch vụ xã hội thiết yếu.
Thêm vào đó, Điều 39 của Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng yêu cầu các công trình nhà chung cư và công cộng phải được thiết kế và xây dựng để đảm bảo điều kiện tiếp cận dễ dàng cho người khuyết tật.
Ông Hưng nhận định, “Điều này phản ánh một tư duy pháp lý hiện đại, không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ cá nhân người khuyết tật mà còn hướng tới kiến tạo một môi trường sống thuận lợi, giúp họ sinh hoạt, học tập và hòa nhập xã hội một cách bình đẳng.”
Tuy nhiên, dù mang tinh thần nhân văn như vậy, trong lĩnh vực nhà ở xã hội, pháp luật hiện hành vẫn thiếu các quy định cụ thể cho phép cơ quan xét duyệt xem xét hoàn cảnh đặc thù của hộ gia đình có người khuyết tật để áp dụng một cơ chế ưu tiên đặc biệt.
Theo ông Hưng, đây chính là một “khoảng trống chính sách” cần được chú trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về nhà ở xã hội.
Thực tế cho thấy, đa phần người khuyết tật nặng, người khuyết tật đặc biệt nặng hoặc trẻ em khuyết tật thường không phải là chủ thể trực tiếp đứng tên trong hồ sơ đăng ký mua nhà ở xã hội.
Trong hầu hết các trường hợp, cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp mới là người đứng tên hồ sơ.
Trong bối cảnh đó, chính những gia đình này đang phải gánh vác những áp lực to lớn về tài chính, công tác chăm sóc và điều kiện sinh hoạt.
Ông Hưng chỉ ra rằng, nhiều gia đình có người khuyết tật thường xuyên phải đương đầu với ba nhóm thách thức lớn.
Thứ nhất, gánh nặng về thu nhập. Trong nhiều tình huống, cha hoặc mẹ buộc phải cắt giảm thời gian làm việc, thậm chí nghỉ việc hoàn toàn, để toàn tâm chăm sóc con cái khuyết tật.
Thứ hai, áp lực chi phí. Bên cạnh các khoản chi sinh hoạt thiết yếu, gia đình còn phải gánh thêm chi phí phục hồi chức năng, điều trị y tế, giáo dục chuyên biệt, mua sắm thiết bị hỗ trợ và chi phí chăm sóc dài hạn.
Thứ ba, thách thức về nhà ở. Người khuyết tật thường đòi hỏi một không gian sống được thiết kế với khả năng tiếp cận tối ưu, ví dụ như lối đi dành cho xe lăn, nhà vệ sinh được cải tạo phù hợp hoặc các giải pháp thiết kế hỗ trợ vận động.
Ông Hưng nhận định, “Nếu việc đánh giá hồ sơ chỉ căn cứ vào người đứng tên mà bỏ qua hoàn cảnh tổng thể của hộ gia đình, nhiều trường hợp có nhu cầu nhà ở thực sự cấp thiết sẽ không được phản ánh đầy đủ trong cơ chế ưu tiên hiện hành.”
Nghiên cứu bổ sung cơ chế ưu tiên cho hộ gia đình có người khuyết tật
Cùng chung quan điểm, Luật sư Phạm Văn Tuấn thuộc Công ty Luật Hà Chi (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) đề xuất rằng, các cơ quan có thẩm quyền cần xem xét bổ sung một cơ chế ưu tiên thích hợp cho các hộ gia đình đang trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng trong quá trình tiếp cận nhà ở xã hội.
Theo Luật sư Tuấn, đề xuất này hoàn toàn tương thích với chủ trương bảo đảm an sinh xã hội của Nhà nước và tinh thần của Điều 59 Hiến pháp năm 2013, vốn đã khẳng định trách nhiệm của Nhà nước trong việc trợ giúp người khuyết tật, tạo điều kiện cho công dân được thụ hưởng phúc lợi xã hội và có nơi ở ổn định.
Ngoài ra, Điều 5 Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng đã thiết lập nguyên tắc bảo đảm các quyền và tạo môi trường thuận lợi để người khuyết tật hòa nhập cộng đồng, ổn định cuộc sống.
Ông Tuấn nhận định, pháp luật hiện hành chỉ dành quyền ưu tiên cho chính bản thân người khuyết tật trong quá trình xét duyệt nhà ở xã hội, mà chưa có một cơ chế cụ thể nào cho hộ gia đình đang trực tiếp nuôi dưỡng và chăm sóc họ.
Trong khi đó, thực tiễn chứng minh rằng các gia đình này thường phải đối mặt với gánh nặng chi phí đáng kể cho việc chăm sóc, phục hồi chức năng và các nhu cầu sinh hoạt đặc thù.
Luật sư Tuấn kết luận: “Việc nghiên cứu và bổ sung một cơ chế ưu tiên thích hợp cho các hộ gia đình trực tiếp chăm sóc người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng sẽ đóng góp vào việc đảm bảo chính sách nhà ở xã hội đạt đúng mục tiêu an sinh, hỗ trợ chính xác đối tượng có nhu cầu thực sự, và khắc họa rõ nét hơn tinh thần nhân văn trong pháp luật Việt Nam.”
