Phát triển sân chơi công cộng, không gian xanh: Nâng tầm đô thị Việt

Think Playgrounds (TPG), một doanh nghiệp xã hội, đã kiến tạo hơn 280 sân chơi và không gian sinh thái công cộng trên khắp Việt Nam, định nghĩa lại sân chơi không chỉ là nơi giải trí mà là hệ sinh thái thu nhỏ giúp trẻ phát triển toàn diện. TPG ưu tiên vật liệu tự nhiên/tái chế, khuyến khích tinh thần phiêu lưu với rủi ro có kiểm soát và thiết kế bao trùm để mọi trẻ em đều có thể tham gia.

Đối mặt với quỹ đất eo hẹp, TPG áp dụng triết lý "kiến tạo nơi chốn" để tận dụng các không gian đô thị bỏ ngỏ, biến những khoảng trống nhỏ thành khu đa chức năng với hạ tầng xanh linh hoạt. Các dự án của TPG, đặc biệt tại bờ sông Hồng, đã chứng minh khả năng phục hồi của tự nhiên và củng cố gắn kết cộng đồng, đồng thời cung cấp những bài học quý giá về bảo tồn sinh thái và di sản văn hóa. TPG nhấn mạnh rằng sự tham gia của cộng đồng là yếu tố sống còn, tạo ra ý thức sở hữu sâu sắc và đảm bảo tính bền vững cho mọi không gian công cộng.

Báo Xây dựng đã có cuộc phỏng vấn chuyên sâu với Kiến trúc sư Chu Kim Đức, Giám đốc điều hành của Think Playgrounds (TPG) – một doanh nghiệp xã hội tiên phong trong lĩnh vực kiến tạo không gian vui chơi công cộng phục vụ cộng đồng.

Đánh thức tiềm năng không gian đô thị bỏ ngỏ

Thưa bà, đến nay TPG đã kiến tạo được bao nhiêu sân chơi? Điểm khác biệt cơ bản giữa các không gian này với sân chơi truyền thống là gì?

Tính đến thời điểm hiện tại, TPG đã tự hào đồng hành kiến tạo hơn 280 sân chơi và không gian sinh thái trên khắp Việt Nam. Thay vì quan niệm sân chơi chỉ là khu vực lắp đặt các thiết bị giải trí đơn thuần, chúng tôi coi mỗi sân chơi là một hệ sinh thái thu nhỏ, nơi trẻ em có thể phát triển một cách toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần.

Chúng tôi không hướng tới việc tạo ra những không gian an toàn tuyệt đối, mà thay vào đó, kiến tạo những sân chơi mang tinh thần phiêu lưu, khuyến khích sự tham gia và sáng tạo tự do từ chính trẻ em, dựa trên trí tưởng tượng và mong muốn của các em.

Những địa hình với độ dốc hay bề mặt không đồng đều được thiết kế nhằm tạo ra các rủi ro có kiểm soát. Điều này giúp trẻ em tự khám phá giới hạn của mình, trau dồi tính cẩn trọng và phát triển kỹ năng tư duy giải quyết vấn đề.

Thêm vào đó, chúng tôi áp dụng phương pháp tiếp cận thân thiện với tự nhiên trong lựa chọn vật liệu. Thay vì sử dụng phổ biến các thiết bị nhựa hay vật liệu công nghiệp nhân tạo, TPG ưu tiên các vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, cùng các vật liệu tái chế như lốp xe cũ, tấm tái chế từ nhựa và vỏ hộp sữa, kết hợp hài hòa với đất, cát và thảm thực vật.

Việc trẻ em được tiếp xúc trực tiếp với môi trường tự nhiên, đôi khi thô ráp, thực sự là một phương pháp hiệu quả để kích thích các giác quan và tăng cường hệ miễn dịch.

Trong suốt quá trình triển khai, chúng tôi nhận thấy rằng chính sự đa dạng sinh học là “nguyên liệu” vô giá, là nguồn cảm hứng dồi dào nhất khơi gợi trí sáng tạo của trẻ thơ.

Một không gian sinh thái với các loài cây bản địa, thu hút ong bướm, côn trùng và là nơi trú ngụ của những bầy chim hoang dã, chính là yếu tố tạo nên những trải nghiệm sống động và liên tục vận động cho trẻ em giữa lòng đô thị.

Trong mỗi dự án thiết kế, trăn trở lớn nhất của TPG là đảm bảo không trẻ em nào cảm thấy bị bỏ lại. Thực hiện triết lý thiết kế bao trùm, chúng tôi cân nhắc từng chi tiết, từ lối đi đủ rộng và độ dốc phù hợp cho xe lăn, các thiết bị tương tác đa giác quan, cho đến những góc chơi yên tĩnh dành riêng cho trẻ có nhu cầu đặc biệt.

Đối với TPG, sân chơi không đơn thuần là nơi rèn luyện thể chất, mà còn là một không gian xã hội quan trọng, nơi trẻ em thực hành sự thấu cảm và học cách tôn trọng những khác biệt.

Với kinh nghiệm của TPG, theo bà, các đô thị Việt Nam có thể áp dụng những giải pháp nào để phát triển sân chơi trong bối cảnh quỹ đất ngày càng eo hẹp?

Quỹ đất hạn hẹp là thực trạng tất yếu của các đô thị đang trên đà phát triển. Thay vì thụ động chờ đợi những khu đất rộng lớn, chúng tôi đã học cách áp dụng triết lý “kiến tạo nơi chốn” (Placemaking) ở quy mô vi mô.

Mỗi khu dân cư đều chứa đựng những khoảng trống tiềm năng chưa được khai thác, có thể là một lô đất xen kẹt, một góc sân tập thể cũ kỹ, hoặc một dải bãi bồi ven sông. Vấn đề không nằm ở diện tích lớn hay nhỏ, mà ở nghệ thuật tổ chức không gian.

Chỉ với diện tích 50 – 100m², nếu được thiết kế tinh tế từ góc nhìn của người dùng, không gian đó hoàn toàn có thể hóa thành một “quảng trường thu nhỏ” đa năng. Nơi đây sẽ có khu vực leo trèo cho trẻ em, ghế nghỉ chân cho người cao tuổi, và là điểm gặp gỡ, trò chuyện của cư dân trong xóm.

Chúng tôi khai thác những không gian này bằng các giải pháp hạ tầng nhẹ, linh hoạt, dễ thích nghi, chú trọng kết nối và tạo môi trường giao tiếp an toàn, đặc biệt cho người đi bộ. Sự linh hoạt, khả năng tận dụng tối đa các không gian đa chức năng và tích hợp chúng vào nhịp sống thường nhật của ngõ xóm chính là chìa khóa giải quyết bài toán đô thị nén.

Ưu tiên hạ tầng xanh cho dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng

Bên cạnh việc phát triển sân chơi, TPG còn triển khai nhiều dự án cải tạo và bảo vệ không gian sinh thái đô thị, tiêu biểu là khu vực bờ vở sông Hồng. Bà đánh giá những dự án này đã tác động ra sao đến môi trường sống của cộng đồng?

Các sáng kiến cộng đồng mà TPG đã thực hiện tại bờ vở Chương Dương và Phúc Tân đã mang đến cho chúng tôi những trải nghiệm sâu sắc và xúc động về khả năng phục hồi của tự nhiên, cùng với giá trị bền chặt của tình làng nghĩa xóm.

Trong quá khứ, khu vực này từng bị cô lập khỏi đời sống đô thị do các vấn đề về nước thải, rác thải tự phát và nạn săn bẫy chim hoang dã. Tuy nhiên, để chuyển đổi một không gian bãi bồi ven sông đầy phức tạp về mặt pháp lý, văn hóa, xã hội và kỹ thuật, sự nhiệt huyết của cộng đồng hay ý tưởng từ chuyên gia là chưa đủ.

Một bài học quý giá mà chúng tôi đã rút ra là tầm quan trọng then chốt của sự đồng thuận và hỗ trợ từ các cơ quan quản lý.

Chúng tôi may mắn khi các nỗ lực tiếp cận đã nhận được sự lắng nghe, cởi mở, cùng với sự cấp phép và ủng hộ nhiệt tình từ chính quyền địa phương. Việc các cấp quản lý sẵn sàng đặt niềm tin, cho phép thử nghiệm những giải pháp sinh thái linh hoạt và phát triển các không gian sinh hoạt cộng đồng, vui chơi trên quỹ đất công ven sông đã tạo nên một nền tảng vững chắc cho toàn bộ hành trình chuyển đổi này.

Chính nhờ sự hậu thuẫn và những rào cản được tháo gỡ, TPG cùng cộng đồng và các chuyên gia đã có thể chung tay dọn dẹp, kiến tạo tuyến đường sinh thái và hai công viên rừng tại khu vực bờ vở sông Hồng.

Về mặt sinh thái, các không gian này được TPG áp dụng các giải pháp thân thiện với tự nhiên, điển hình là mô hình “vòng tròn chuối” để lọc nước thải sinh hoạt và bổ sung hàng nghìn cây bản địa.

Mặc dù quá trình phục hồi mới ở giai đoạn khởi đầu, giá trị cốt lõi là hệ sinh thái bán ngập nước đặc thù này đã được cộng đồng ghi nhận và chung tay bảo tồn, trở thành không gian sinh tồn của hơn 200 loài thực vật bản địa và điểm dừng chân quan trọng trên tuyến đường di cư của 140 loài chim hoang dã.

Đối với cộng đồng, khu vực này đã trở thành không gian lý tưởng để người dân đi dạo, rèn luyện thể chất, hay đơn thuần là trò chuyện, giao lưu. Trẻ em cũng có thêm cơ hội khám phá thế giới tự nhiên phong phú.

Khi cộng đồng bắt đầu trân trọng, yêu quý và gắn bó sâu sắc với không gian này, họ tự nhiên trở thành những người bảo vệ tích cực và tận tâm nhất. Từ đó, thói quen sinh hoạt của người dân chuyển biến theo hướng tích cực, và mối liên kết tình làng nghĩa xóm cũng được củng cố bền chặt hơn.

Hiện nay, Hà Nội đang triển khai dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Với kinh nghiệm của TPG, theo bà, đơn vị thực hiện dự án cần lưu ý những điểm gì để bảo tồn cảnh quan và giá trị sinh thái đặc trưng của khu vực này?

Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là một tầm nhìn chiến lược vĩ mô và cực kỳ ý nghĩa của thành phố Hà Nội, hướng tới việc trả lại không gian ven sông cho cộng đồng. Dựa trên những đúc kết từ các sáng kiến quy mô nhỏ tại bờ vở, TPG xin chia sẻ một số quan điểm mang tính tham khảo.

Trước hết là thách thức về khả năng thích ứng. Sông Hồng mang đặc tính thủy văn và chu kỳ mùa lũ rất đặc trưng. Thay vì kiên cố hóa hay bê tông hóa toàn bộ bờ sông, chúng ta hoàn toàn có thể ưu tiên các giải pháp hạ tầng xanh, sử dụng vật liệu thân thiện và cấu trúc nhẹ như đường dạo nổi, cầu tre hoặc cầu gỗ. Phương án này cho phép không gian linh hoạt thích nghi với sự lên xuống của mực nước, đồng thời không phá vỡ cấu trúc sinh thái tự nhiên sẵn có.

Kế đến là sự tôn trọng đối với hệ sinh thái bản địa của khu vực bãi bồi. Đôi khi, sự can thiệp ở mức độ tối thiểu lại mang lại hiệu quả sinh thái tối ưu. Việc dành không gian cho thảm thực vật tự nhiên tự tái sinh không chỉ giúp tiết kiệm nguồn lực bảo dưỡng mà còn duy trì được sinh cảnh quen thuộc, đồng thời là nơi dung dưỡng cho các loài chim và côn trùng.

Về khía cạnh con người, một không gian cảnh quan chỉ thực sự có sức sống bền vững khi được thiết kế dựa trên sự thấu hiểu sâu sắc về thói quen và nhịp sống hàng ngày của cộng đồng dân cư ven sông. Từ sự thấu hiểu này, chúng tôi nhận thấy việc bảo tồn và phát huy các không gian văn hóa – xã hội đặc thù ven sông là vô cùng cần thiết.

Dọc theo triền sông Hồng là những dải bãi bồi và các làng cổ kính hàng trăm năm tuổi, nơi lưu giữ những tập tục làng xã, không gian tín ngưỡng và sự gắn kết hữu cơ của các cộng đồng sáng tạo.

Chúng tôi nhận định rằng đây chính là những “di sản sống” văn hóa vô giá. Việc tích hợp, gìn giữ và phát huy những hệ sinh thái nhân văn này sẽ kiến tạo nên nguồn vốn xã hội cốt lõi, mang lại giá trị bền vững cho đô thị.

Đây chính là chất liệu chân thực nhất để thành phố phát triển một nền công nghiệp văn hóa ven sông vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc và ký ức vùng đất, đồng điệu với định hướng phát triển thành phố sáng tạo.

Theo thông tin, TPG luôn tạo mọi điều kiện để cộng đồng cư dân trực tiếp tham gia vào các dự án. Bà đánh giá vai trò của việc huy động cộng đồng đối với thành công của các dự án này như thế nào?

TPG luôn tâm niệm rằng, kiến trúc sư hay chuyên gia chỉ đóng vai trò điều phối, còn tác giả thực sự của mỗi không gian chính là cộng đồng. Sự tham gia của cộng đồng không phải là một yếu tố tùy chọn, mà là nhân tố sống còn, quyết định sự thành công và tính bền vững của mọi không gian công cộng.

Khi áp dụng phương pháp “thiết kế có sự tham gia”, chúng tôi đầu tư nhiều thời gian vào việc trò chuyện, tổ chức các buổi workshop và cùng làm việc với người dân để thấu hiểu nhu cầu của trẻ em và cộng đồng. Trong giai đoạn thi công, chính người dân cũng trực tiếp tham gia trồng cây, lắp ráp thiết bị.

Chính quá trình hợp tác này đã nuôi dưỡng một “ý thức sở hữu” sâu sắc trong cộng đồng. Không gian đó không còn là một dự án do bên ngoài mang đến, mà đã trở thành thành quả của công sức, là niềm tự hào chung của khu phố.

Điển hình, sau hai cơn bão Yagi và Bualoi vừa qua, khi nước lũ rút, chính các nhóm cộng đồng địa phương đã tự nguyện kêu gọi nhau dọn dẹp bùn đất tại cả hai công viên rừng Phúc Tân và Chương Dương, nhằm sớm trả lại không gian vui chơi cho trẻ em. Đây chính là giá trị bền vững tối thượng mà một không gian cộng đồng có thể kiến tạo.

Xin trân trọng cảm ơn bà!