Đổi mới Luật Kiến trúc: Nâng tầm quy hoạch, phát triển đô thị địa phương.

Sau khi Luật Kiến trúc 2019 có hiệu lực, Bộ Xây dựng đã nhanh chóng ban hành Nghị định và các Thông tư hướng dẫn chi tiết, tạo ra một khung pháp lý tương đối hoàn chỉnh cho công tác quản lý kiến trúc nhà nước. Khung pháp lý này đã mang lại nhiều tác động tích cực, thúc đẩy phát triển kiến trúc, nâng cao hiệu quả quản lý đô thị – nông thôn, bảo tồn bản sắc văn hóa và góp phần phát triển kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, Luật và các văn bản hướng dẫn vẫn còn những hạn chế như quy định chung chung, thiếu đồng bộ, chưa giải quyết các vấn đề kiến trúc mới, và đặc biệt là sự thiếu hụt nghiêm trọng về nguồn lực (nhân lực, tài chính) ở cấp địa phương. Để khắc phục, Bộ Xây dựng đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Kiến trúc theo hướng đồng bộ, phân cấp rõ ràng, cập nhật các xu hướng kiến trúc mới và tăng cường chuyển đổi số. Dự án Luật sửa đổi dự kiến sẽ được trình Quốc hội xem xét vào tháng 10/2026.

Hoàn thiện khung pháp lý toàn diện cho công tác quản lý kiến trúc nhà nước

Sau khi Luật Kiến trúc 2019 (Luật số 40/2019/QH14) chính thức có hiệu lực vào ngày 1/7/2020, Bộ Xây dựng đã kịp thời tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 85/2020/NĐ-CP ngày 17/7/2020, quy định chi tiết một số điều của Luật, nhằm đảm bảo triển khai đồng bộ và hiệu quả.

Nghị định này tập trung vào các nội dung trọng yếu như: quy định về công trình kiến trúc có giá trị, thiết lập quy chế quản lý kiến trúc, quy trình thi tuyển phương án kiến trúc, cơ chế phát triển nghề nghiệp liên tục, cũng như quy định về sát hạch, cấp, gia hạn, thu hồi và cấp lại chứng chỉ hành nghề kiến trúc. Văn bản này đóng vai trò nòng cốt trong việc cụ thể hóa Luật, kiến tạo một khung pháp lý tương đối hoàn chỉnh cho công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực kiến trúc.

Đồng thời, Bộ Xây dựng cũng đã nhanh chóng hoàn thiện các văn bản dưới luật khác, cụ thể là: Thông tư số 03/2020/TT-BXD ngày 28/7/2020 về hồ sơ thiết kế kiến trúc và mẫu chứng chỉ hành nghề kiến trúc, cùng Thông tư số 08/2021/TT-BXD ngày 2/8/2021 hướng dẫn phương pháp xác định chi phí lập và tổ chức thực hiện quy chế quản lý kiến trúc.

Trong đó, Thông tư số 03/2020/TT-BXD đã chi tiết hóa các thành phần hồ sơ thiết kế kiến trúc theo từng giai đoạn, quy cách thể hiện bản vẽ, thuyết minh, các yêu cầu đối với chủ nhiệm, chủ trì thiết kế, cũng như chuẩn mực của chứng chỉ hành nghề kiến trúc.

Thông tư số 08/2021/TT-BXD ngày 2/8/2021 đã xác định rõ định mức chi phí cho việc lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị, tạo cơ sở vững chắc để các tỉnh, thành phố triển khai hiệu quả nội dung quan trọng này.

Song song đó, Bộ Xây dựng cũng đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ được phân công trong phạm vi quản lý nhà nước về kiến trúc. Các hoạt động nổi bật bao gồm: tổ chức hướng dẫn, tập huấn chuyên sâu về triển khai Luật Kiến trúc; chủ trì, phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành và địa phương để kịp thời tháo gỡ những vướng mắc phát sinh; đồng thời theo dõi, đôn đốc các địa phương trong việc ban hành quy chế quản lý kiến trúc và lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị.

Ở cấp địa phương, hầu hết các tỉnh/thành phố đã tích cực triển khai việc lập, thẩm định và phê duyệt quy chế quản lý kiến trúc đô thị cũng như các điểm dân cư nông thôn, tuân thủ theo hướng dẫn của Luật Kiến trúc và Nghị định số 85/2020/NĐ-CP. Cùng với đó, công tác lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị trên địa bàn cũng được đẩy mạnh.

Các địa phương nổi bật với bề dày di sản và tốc độ phát triển đô thị mạnh mẽ như Hà Nội, TP.HCM, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Đồng Nai, Lâm Đồng, Hải Phòng… đã chủ động ban hành quy chế quản lý kiến trúc, tích hợp chặt chẽ với các đồ án quy hoạch và thiết kế đô thị. Việc này đặc biệt chú trọng đến các khu vực trung tâm, khu di sản, các trục cảnh quan quan trọng, khu vực cửa ngõ và các vùng phát triển mới.

Theo nhận định từ Vụ Quy hoạch – Kiến trúc (Bộ Xây dựng), Luật Kiến trúc 2019 đã tạo ra những tác động tích cực và rõ rệt, góp phần thúc đẩy sự phát triển kiến trúc, nâng cao hiệu quả quản lý đô thị – nông thôn, bảo tồn bản sắc văn hóa và đóng góp vào phát triển kinh tế – xã hội.

Trong lĩnh vực phát triển kiến trúc, Luật đã góp phần nâng tầm vị thế của ngành kiến trúc và vai trò của kiến trúc sư trong các hoạt động đầu tư xây dựng, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm đạo đức và chuyên môn. Nhờ cơ chế thi tuyển phương án kiến trúc và quy chế quản lý kiến trúc, Luật đã thúc đẩy việc nâng cao chất lượng kiến trúc cho các công trình công cộng, các công trình mang tính biểu tượng, qua đó cải thiện đáng kể diện mạo đô thị tại nhiều địa phương.

Đối với quản lý đô thị – nông thôn, Luật đã củng cố và bổ sung hiệu quả các công cụ quản lý thông qua quy chế quản lý kiến trúc và danh mục công trình kiến trúc có giá trị. Đồng thời, Luật làm rõ các yêu cầu kiến trúc trong quá trình lập và quản lý quy hoạch, từng bước đưa công tác kiến trúc vào khuôn khổ, ngăn chặn tình trạng phát triển tự phát, thiếu kiểm soát về hình thức công trình.

Về bản sắc văn hóa, Luật đã nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn kiến trúc truyền thống và các đặc trưng kiến trúc vùng miền, đồng thời khuyến khích ứng dụng những phong cách kiến trúc hài hòa với văn hóa, khí hậu và điều kiện tự nhiên.

Trên phương diện kinh tế – xã hội, việc nâng cao chất lượng kiến trúc, tăng cường hiệu quả quản lý kiến trúc và bảo tồn các công trình có giá trị đã tạo ra những đóng góp tích cực vào sự phát triển du lịch, dịch vụ, thu hút đầu tư, qua đó cải thiện chất lượng sống và định hình bản sắc không gian tại nhiều đô thị, khu du lịch và làng nghề truyền thống.

Sửa đổi Luật Kiến trúc để đáp ứng kịp thời các yêu cầu phát triển mới

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu tích cực đã đạt được, Luật Kiến trúc và Nghị định số 85/2020/NĐ-CP vẫn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế đòi hỏi cần được khắc phục kịp thời.

Cụ thể, một số quy định trong Luật và Nghị định vẫn còn mang tính nguyên tắc chung, thiếu các chi tiết cụ thể và tiêu chí định lượng rõ ràng, gây khó khăn trong việc áp dụng thống nhất. Hơn nữa, sự chồng chéo và thiếu đồng bộ với một số luật liên quan khiến việc triển khai thực hiện đòi hỏi phải tham chiếu và cân nhắc nhiều căn cứ pháp lý khác nhau.

Luật và Nghị định cũng chưa có các quy định và hướng dẫn đầy đủ cho những vấn đề kiến trúc mới nổi như kiến trúc không gian ngầm, kiến trúc xanh, kiến trúc thích ứng với biến đổi khí hậu, kiến trúc thông minh và chuyển đổi số trong lĩnh vực kiến trúc.

Đáng chú ý, phần lớn các địa phương đều phản ánh rằng rào cản lớn nhất trong việc triển khai Luật Kiến trúc là sự thiếu hụt nghiêm trọng về nguồn lực, bao gồm cả nhân lực và tài chính. Đặc biệt, nhiều tỉnh, nhất là các vùng miền núi, sâu xa, đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng đội ngũ kiến trúc sư trong các cơ quan quản lý nhà nước.

Trong khi đó, các nhiệm vụ như lập quy chế quản lý kiến trúc, xây dựng danh mục công trình kiến trúc có giá trị, tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc và phát triển cơ sở dữ liệu kiến trúc lại đòi hỏi trình độ chuyên môn cao cùng nguồn kinh phí đáng kể. Định mức chi phí hiện hành thường không đủ để thu hút các đơn vị tư vấn có năng lực, dẫn đến tình trạng một số địa phương phải tự triển khai với chất lượng sản phẩm chưa đạt kỳ vọng.

Công tác hướng dẫn chi tiết và giải đáp vướng mắc từ các cơ quan Trung ương dành cho địa phương về nhiều vấn đề phát sinh vẫn còn hạn chế. Hiện vẫn chưa có tài liệu hướng dẫn kỹ thuật tổng thể về việc lập quy chế quản lý kiến trúc, xây dựng danh mục công trình kiến trúc có giá trị, tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc, cũng như các biểu mẫu và quy trình cụ thể cho từng bước triển khai.

Để đáp ứng các yêu cầu phát triển mới và thích ứng với những thay đổi về thể chế, Vụ Quy hoạch – Kiến trúc đã đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Kiến trúc cùng các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn chi tiết. Các định hướng chính bao gồm: Đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành; tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với việc nâng cao trách nhiệm giải trình; cụ thể hóa các yêu cầu về bản sắc kiến trúc, bảo tồn di sản, phát triển kiến trúc xanh và kiến trúc thích ứng; hoàn thiện cơ chế thi tuyển – tuyển chọn phương án kiến trúc; nâng cao hiệu quả quản lý hành nghề và thúc đẩy phát triển nghề nghiệp liên tục; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu kiến trúc.

Cụ thể, cần sửa đổi, bổ sung các điều khoản liên quan đến mô hình tổ chức chính quyền địa phương, đồng thời phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn trong việc lập, thẩm định, phê duyệt quy chế quản lý kiến trúc, danh mục công trình kiến trúc có giá trị và quản lý hành nghề kiến trúc, nhằm đảm bảo phù hợp với cấu trúc chính quyền địa phương hai cấp.

Vụ cũng đề xuất hoàn thiện các quy định về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc thông qua việc bổ sung, làm rõ các khái niệm, tiêu chí và hướng dẫn kỹ thuật. Cần rà soát, điều chỉnh các tiêu chí, thang điểm, trình tự lập và quản lý danh mục công trình kiến trúc có giá trị, định mức chi phí lập danh mục, cũng như phát triển các cơ chế hỗ trợ chủ sở hữu và cơ chế xã hội hóa cho công tác bảo tồn.

Song song đó, việc sửa đổi, bổ sung các quy định về thi tuyển phương án kiến trúc theo hướng linh hoạt và phù hợp với thực tiễn là cần thiết. Đồng thời, cần tăng cường các quy định, hướng dẫn về xây dựng cơ sở dữ liệu và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực kiến trúc, nhằm đảm bảo thông tin minh bạch, dễ dàng tiếp cận và tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giám sát xã hội.

Bên cạnh việc sửa đổi pháp luật, Vụ Quy hoạch – Kiến trúc cũng đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Các giải pháp bao gồm: Tăng cường hướng dẫn kỹ thuật và kịp thời giải đáp các vướng mắc; bố trí và lồng ghép nguồn lực trong kế hoạch đầu tư công và ngân sách; xây dựng cơ chế hỗ trợ đặc thù cho các vùng khó khăn; đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chuyên trách về kiến trúc, quy hoạch tại địa phương; đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức xã hội – nghề nghiệp và tăng cường hợp tác quốc tế để nâng cao năng lực, chuẩn hóa hành nghề kiến trúc theo thông lệ quốc tế.