Hoạt động quản lý thoát nước và xử lý nước thải tại Việt Nam đang đối mặt nhiều thách thức do khung pháp lý hiện hành phân mảnh, phức tạp, với các quy định chồng chéo và thiếu đồng bộ giữa các luật cũng như sự phối hợp liên ngành. Thực trạng này dẫn đến hiệu quả quản lý thấp, tỷ lệ đường ống thoát nước và nhà máy xử lý nước thải đô thị còn khiêm tốn, gây ra ngập úng và ô nhiễm môi trường. Để khắc phục, Bộ Xây dựng đang chủ trì xây dựng Luật Cấp, thoát nước nhằm thiết lập một khung pháp lý thống nhất, hợp nhất công tác quản lý và nâng cao tính minh bạch cho toàn ngành. Luật mới kỳ vọng cải thiện chất lượng dịch vụ, khuyến khích xã hội hóa đầu tư, và đặt mục tiêu cụ thể về tỷ lệ tiếp cận nước sạch cũng như xử lý nước thải đô thị. Dự kiến dự án Luật sẽ được trình Chính phủ vào tháng 10/2026 và trình Quốc hội vào đầu năm 2027.
Khung pháp lý hiện hành bộc lộ hạn chế
Thạc sĩ Lương Ngọc Khánh, Phó trưởng Phòng Cấp thoát nước thuộc Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng), nhận định rằng hoạt động quản lý thoát nước và xử lý nước thải hiện đang chịu sự điều chỉnh của một hệ thống văn bản pháp luật phức tạp, bao gồm Luật Quy hoạch, Luật Xây dựng, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Tài nguyên nước, cùng với các luật liên quan khác như Luật Đất đai, Phòng chống thiên tai và Khí tượng thủy văn. Điều này tạo nên sự phân mảnh trong quản lý.
Công tác quản lý cấp, thoát nước đang đối mặt với tình trạng phân tán về đầu mối, đồng thời các quy định pháp luật hiện hành, sau hơn một thập kỷ triển khai, đã không còn phản ánh đúng thực tiễn.
Năm 2014, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 80/NĐ-CP, đặt ra các quy định cụ thể về hoạt động thoát nước và xử lý nước thải tại các khu vực đô thị, công nghiệp, kinh tế, chế xuất, công nghệ cao và khu dân cư nông thôn tập trung.
Tiếp đó, Quyết định số 589/QĐ-TTg được ban hành vào năm 2016, cũng đã định hướng rõ quan điểm phát triển thoát nước bền vững, nhấn mạnh đây là trách nhiệm chung của toàn xã hội nhằm bảo vệ môi trường.
Mục tiêu là giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng lên đời sống người dân.
Theo đánh giá của Thạc sĩ Lương Ngọc Khánh, sau hơn một thập kỷ được ban hành, Nghị định số 80/NĐ-CP đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp với bối cảnh thực tiễn, đồng thời có những quy định chồng lấn hoặc chưa đồng bộ với các luật chuyên ngành khác như Luật Giá, Luật Đầu tư công hay Luật Bảo vệ môi trường.
Ngoài ra, công tác quản lý hiện đang bị phân tán, khi cả hai Bộ là Xây dựng và Nông nghiệp – Môi trường cùng tham gia, nhưng thiếu cơ chế phối hợp liên ngành, đồng bộ với hệ thống thủy lợi và quy hoạch lưu vực sông.
Trước thực trạng này, Bộ Xây dựng đang chủ trì quá trình xây dựng Luật Cấp, thoát nước với kỳ vọng hợp nhất công tác quản lý, nâng cao tính minh bạch và thúc đẩy phát triển bền vững cho toàn ngành.
Dự kiến trình Chính phủ vào tháng 10/2026
Thống kê thực trạng cho thấy, toàn quốc hiện có 23 đồ án quy hoạch chuyên ngành thoát nước đã được phê duyệt. Đáng chú ý, 52 địa phương (theo phân loại cũ) đã ban hành các quyết định cụ thể về quản lý hoạt động thoát nước, với hơn 60% trong số đó đã triển khai công tác quản lý đấu nối thoát nước theo đúng quy định.
Hệ thống thoát nước tại các khu dân cư đô thị và lưu vực sông hiện vẫn chủ yếu là hệ thống thoát nước chung. So với mặt bằng chung của các đô thị trên thế giới, tỷ lệ đường ống thoát nước tại Việt Nam vẫn còn ở mức khiêm tốn.
Tình trạng ngập úng cục bộ, diễn ra thường xuyên tại các đô thị lớn, gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và đời sống của người dân.
Tính đến hiện tại, cả nước chỉ có 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị, với tổng công suất vỏn vẹn 2,06m3/ngày đêm. Tuy nhiên, chỉ 60 – 70% công suất thiết kế được khai thác do hạn chế về nguồn thu và chi phí vận hành cao. Thực trạng này góp phần gây ra tình trạng ngập úng đô thị, ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống của cộng đồng.
Thạc sĩ Lương Ngọc Khánh cho biết, dự án Luật Cấp, thoát nước đang được xây dựng với các mục tiêu cốt lõi: thiết lập một khung pháp lý thống nhất; đảm bảo sự hài hòa giữa các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và an ninh nguồn nước. Đồng thời, luật mới kỳ vọng nâng cao hiệu quả quản lý, cải thiện chất lượng dịch vụ xử lý nước thải, khuyến khích xã hội hóa đầu tư và thu hút sự tham gia của khu vực tư nhân, cũng như thúc đẩy ứng dụng chuyển đổi số và quản trị thông minh trong ngành.
Về các chỉ tiêu cụ thể, Luật mới đặt ra kỳ vọng nâng tỷ lệ người dân được tiếp cận nước sạch lên hơn 90% vào năm 2030. Đến năm 2035, tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý dự kiến đạt từ 40% trở lên. Đây là nền tảng để hình thành thành công cơ sở dữ liệu ngành nước quốc gia.
Trọng tâm của Luật Cấp, thoát nước là việc thống nhất quản lý, với Bộ Xây dựng giữ vai trò cơ quan đầu mối chủ trì. Công tác điều tiết giá dịch vụ sẽ được thực hiện độc lập, tuân thủ Luật Giá, đảm bảo nguyên tắc tính đúng, tính đủ và có lộ trình điều chỉnh minh bạch. Về mặt quy hoạch, các vùng cấp nước và lưu vực thoát nước sẽ được tích hợp chặt chẽ với quy hoạch đô thị, quy hoạch nông thôn, cao độ nền và các yếu tố môi trường.
Thạc sĩ Lương Ngọc Khánh thông tin, từ tháng 12/2023, Chính phủ đã giao Bộ Xây dựng hoàn thiện hồ sơ đề nghị xây dựng Luật Cấp, thoát nước. Đến tháng 1/2025, Bộ Xây dựng đã chính thức trình Chính phủ về việc xây dựng dự án Luật này. Hiện tại, quá trình nghiên cứu và xây dựng Luật Cấp, thoát nước vẫn đang được Bộ Xây dựng tích cực triển khai. Theo kế hoạch, dự thảo Luật sẽ được trình Chính phủ vào tháng 10/2026 và dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp đầu năm 2027.
