Sông Hồng: Tuyến đường sinh thái Hà Nội, lá phổi xanh hồi sinh đô thị.

Doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds, dưới sự bảo trợ của Hội Kiến trúc sư Hà Nội, đã tiên phong hồi sinh "hệ sinh thái ẩn" ven sông Hồng từ năm 2021 thông qua chuỗi dự án công viên rừng và tuyến đường sinh thái. Khu vực này, từng bị ô nhiễm và cô lập, thực chất là một hệ sinh thái đất ngập nước bán tự nhiên quý giá với đa dạng sinh học phong phú (hơn 140 loài chim, 200 loài thực vật bản địa). Dự án tập trung vào quản lý môi trường dựa vào cộng đồng, phục hồi thảm thực vật, xử lý nước thải tự nhiên và thiết kế thích ứng, biến khu vực thành không gian xanh bền vững. Tuyến đường sinh thái được quy hoạch như một "lớp học trong rừng", nhằm kết nối người dân với thiên nhiên, nâng cao nhận thức giáo dục môi trường và nhấn mạnh vai trò trung tâm của cộng đồng trong việc bảo vệ và duy trì lâu dài hệ sinh thái vô giá này.

Hồi sinh “Hệ sinh thái ẩn” ven sông Hồng: Kiến tạo không gian xanh bền vững giữa lòng Thủ đô

Kể từ năm 2021, doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds (Nghĩ về sân chơi trong phố), dưới sự bảo trợ chuyên môn của Hội Kiến trúc sư Hà Nội, đã tiên phong khởi xướng, đảm nhiệm vai trò thiết kế tổng thể, điều phối cộng đồng và đối tác để kiến tạo thành công chuỗi dự án gồm công viên rừng Chương Dương, công viên rừng Phúc Tân, cùng tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng tại phường Hồng Hà, Hà Nội.

Các công trình này đã nhận được đánh giá cao về hiệu quả trong việc bảo tồn đa dạng sinh thái, góp phần nâng cao chất lượng sống và tăng cường sự gắn kết cộng đồng cư dân đô thị.

Đáng chú ý, nhằm mục tiêu đẩy mạnh đa dạng sinh thái đô thị và nâng cao nhận thức giáo dục môi trường trong cộng đồng, từ tháng 2/2024, Think Playgrounds đã hợp tác chặt chẽ với chuyên gia sinh thái Nguyễn Hoàng Hào cùng cộng đồng dân cư để triển khai khảo sát và phát triển tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng, kéo dài gần 2km.

Kiến trúc sư Chu Kim Đức, Giám đốc kiêm đồng sáng lập của Think Playgrounds, chia sẻ về những trăn trở ban đầu: “Khi bắt tay vào dự án tại bờ vở Chương Dương và Phúc Tân, điều đầu tiên chúng tôi cảm nhận là sự tiếc nuối sâu sắc. Đây là dải đất ven sông mang giá trị vô cùng quý báu, đóng vai trò then chốt như một hành lang thoát lũ, song lại đang bị cô lập khỏi đời sống đô thị bởi gánh nặng rác thải và tâm lý e ngại của cộng đồng.”

“Mặc dù môi trường tại đây chưa thực sự được đảm bảo, chúng tôi vẫn nhận thấy khu vực này ẩn chứa một hệ sinh thái đất ngập nước bán tự nhiên với giá trị vô cùng lớn giữa lòng đô thị. Các cuộc khảo sát của chuyên gia và Chi hội Bảo tồn chim hoang dã đã ghi nhận sự hiện diện của hơn 140 loài chim cư trú và dừng chân, cùng với hơn 200 loài thực vật bản địa. Đây đích thực là một “hệ sinh thái ẩn mình” ngay trong lòng thành phố. Từ nhận định đó, một ý tưởng đã nảy nở trong chúng tôi: Tại sao không khôi phục lại mối liên kết quý giá này?” – KTS Chu Kim Đức nhấn mạnh.

Với tầm nhìn đó, Think Playgrounds cùng chuyên gia sinh thái Nguyễn Hoàng Hào đã phát triển ý tưởng kiến tạo tuyến đường sinh thái, đóng vai trò như một mạch nối quan trọng, kết nối liền mạch hai công viên rừng Chương Dương và Phúc Tân.

Đây không chỉ là không gian mang lại sự tiếp cận an toàn cho người dân với dòng sông, mà còn sở hữu vai trò chiến lược trong việc khoanh vùng và bảo vệ toàn bộ khu vực rộng khoảng 15ha.

Sự hiện hữu của tuyến đường cùng các hoạt động cộng đồng sẽ tạo nên một lá chắn vững chắc, ngăn chặn hiệu quả tình trạng tái lấn chiếm, đồng thời gìn giữ và bảo tồn hệ sinh thái bán ngập đặc thù của bờ sông Hồng – một tài sản xanh vô giá của Thủ đô Hà Nội.

Hơn bốn năm qua, nhiều giải pháp quản lý môi trường dựa vào cộng đồng đã được triển khai hiệu quả tại Chương Dương và Phúc Tân, bao gồm các hoạt động thu gom rác thải, phục hồi thảm thực vật bản địa với hơn 5.000 cây xanh, xử lý nước thải bằng phương pháp tự nhiên, và cải tạo các không gian sinh thái. Nhờ những nỗ lực này, môi trường khu vực đã có những chuyển biến tích cực và rõ rệt.

Sự hiện diện thường xuyên của người dân, học sinh cùng các hoạt động cộng đồng đã đóng góp đáng kể vào việc hạn chế săn bắt chim, giảm thiểu tình trạng đổ rác bừa bãi và ngăn chặn tái lấn chiếm đất công. Nhiều hộ gia đình cũng đã thay đổi thói quen sinh hoạt, tích cực giao lưu và tham gia nhiều hơn vào các hoạt động ngoài trời, qua đó tăng cường tinh thần gắn kết cộng đồng.

Chuyên gia sinh thái Nguyễn Hoàng Hào, Phó Chủ tịch Chi hội Nghiên cứu và Bảo tồn chim hoang dã Việt Nam (VBCS), nhấn mạnh: “Đối với chúng tôi, tuyến đường sinh thái không đơn thuần là một hạ tầng tiếp cận, mà còn là một không gian học tập ngoài trời sống động, khuyến khích con người tương tác với thiên nhiên một cách có trách nhiệm. Trong hai năm qua, chúng tôi đã chào đón hơn 500 lượt người tham gia các hoạt động trải nghiệm và khám phá hệ sinh thái đặc thù này.

“Thông qua những hoạt động đó, cộng đồng đã có cơ hội hiểu sâu sắc hơn về hệ sinh thái ven sông và giá trị to lớn của đa dạng sinh học trong lòng đô thị. Khi người dân thực sự nhận thức được những giá trị này, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ môi trường hữu hiệu và bền vững nhất.”

Nâng tầm vai trò và sự tham gia của cộng đồng cư dân

Điều tạo nên sự khác biệt của tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng so với các công viên hay đường dạo thông thường tại Hà Nội chính là định hướng ưu tiên tái sinh tự nhiên. Thay vì tạo lập các thảm cỏ hay bồn hoa được cắt tỉa nhân tạo, cộng đồng dân cư đã tập trung vào việc thúc đẩy quá trình phục hồi sinh thái một cách hữu cơ.

Thay vì những can thiệp thô bạo hay tái tạo hoàn toàn, cộng đồng đã chủ động tạo điều kiện tối ưu để hệ sinh thái tự phục hồi và phát triển mạnh mẽ, dựa trên tiềm năng vốn có của vùng đất bãi bồi. Phương pháp tiếp cận này không chỉ giúp tiết kiệm nguồn lực đáng kể mà còn kiến tạo môi trường sống bền vững và quen thuộc cho các loài động thực vật bản địa như chim, côn trùng cùng hệ thực vật đa dạng.

Thiết kế của tuyến đường tập trung vào ba giải pháp kỹ thuật cốt lõi, mang tính đột phá.

Thứ nhất, chú trọng tính thích ứng và bảo vệ hệ sinh thái. Thay vì bê tông hóa như các tuyến đường truyền thống, các chuyên gia đã đề xuất giải pháp duy trì phát quang lối đi và xây dựng cầu tre tại những khu vực thường xuyên ngập nước hoặc có hệ sinh thái nhạy cảm. Phương pháp này giúp giảm thiểu đáng kể tác động lên bề mặt đất, bảo vệ thảm thực vật tầng thấp, đồng thời từng bước nâng cao khả năng tiếp cận cho người cao tuổi, người khuyết tật và trẻ em.

Thứ hai, triển khai xử lý môi trường tại chỗ. Tuyến đường được thiết kế tích hợp một cách tinh tế với hệ thống lọc nước tự nhiên. Cụ thể, tại khu vực Phúc Xá và Phúc Tân, cộng đồng cư dân sẽ tận dụng phế thải xây dựng sẵn có để kiến tạo các đập tràn nắn dòng chảy, kết hợp hài hòa với mương thực vật và mô hình “vòng tròn chuối” nhằm lọc sạch nước thải sinh hoạt trước khi hòa vào dòng sông.

Thứ ba, tập trung vào giáo dục và tái sinh. Đây chính là nét độc đáo nhất của tuyến đường này so với các không gian công cộng khác tại Hà Nội. Vượt ra ngoài chức năng của một lối đi đơn thuần, tuyến đường được quy hoạch như một “lớp học trong rừng” sống động. Dọc theo tuyến đường sẽ được bố trí hệ thống biển bảng thông tin, các trạm quan sát chim và những điểm dừng chân thân thiện môi trường, được làm từ vật liệu tự nhiên như tre, gỗ.

KTS Chu Kim Đức khẳng định: “Tuyến đường không chỉ đáp ứng nhu cầu đi lại mà còn hướng tới mục tiêu khôi phục sinh kế cho cộng đồng thông qua mô hình du lịch sinh thái. Chúng tôi mong muốn biến một khu vực từng là bãi rác và điểm nóng ô nhiễm nước thải thành một hình mẫu điển hình về sự hồi sinh của thiên nhiên ngay giữa lòng đô thị. Từ đó, chúng tôi kiến tạo một không gian hài hòa, nơi các giải pháp kỹ thuật đồng thời cải thiện môi trường và đóng vai trò giáo dục cộng đồng sâu rộng về biến đổi khí hậu và tầm quan trọng của hệ sinh thái.”

Trong bối cảnh đó, chuyên gia sinh thái Nguyễn Hoàng Hào nhận định rằng, yếu tố quan trọng bậc nhất quyết định sự thành công bền vững của tuyến đường sinh thái chính là sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương trong việc chăm sóc và bảo vệ không gian quý giá này.

Một hệ sinh thái ven sông chỉ có thể được duy trì bền vững khi người dân thực sự coi đó là một phần không thể tách rời của đời sống thường nhật, thay vì một dự án mang tính tạm thời. Điều cốt yếu hơn nữa là cộng đồng cần được trao quyền tham gia quản lý, nâng cao năng lực và tiếp cận các cơ hội sinh kế phù hợp, vừa đảm bảo nguồn thu nhập, vừa gắn kết trách nhiệm của họ với công tác gìn giữ và bảo vệ khu vực.

Song song đó, việc tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội, chuyên gia đa ngành và cộng đồng dân cư là vô cùng cần thiết. Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường giáo dục sinh thái môi trường cho các thế hệ tương lai.

Bà Nguyễn Bích Thùy, cư dân tại khu vực Chương Dương, cho biết hiện tại môi trường sinh thái nơi đây vẫn còn tồn đọng tình trạng ô nhiễm và chưa loại bỏ hết rác thải. Do đó, cộng đồng dân cư rất mong nhận được sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức xã hội để tiếp tục cải tạo môi trường sinh thái trong khu vực. Người dân địa phương luôn bày tỏ sự sẵn sàng chung tay thực hiện các hoạt động cải thiện môi trường.